Yapay zekâ tiyatro çevirisi taslağı hazırlayabilir. Peki sahnedeki repliğin sorumlusu kim?

Yapay zekâ saniyeler içinde akıcı bir tiyatro çevirisi üretebilir. Bu, ilk taslağın hazırlanma maliyetini ve hızını değiştirir; ancak seyircinin ne okuması gerektiğine karar vermez.

Artık asıl soru, bir modelin tiyatro metnini çevirip çeviremeyeceği değil. Günümüz sistemleri geniş bir bağlamı işleyebiliyor, talimatları izleyebiliyor ve çoğu zaman işe yarar seçenekler sunabiliyor. Daha doğru soru şu:

Bir replik canlı performansın parçasına dönüştüğünde sorumluluğunu kim üstlenir?

Model provaya katılamaz, oyuncunun bir sözün ağırlığını nasıl değiştirdiğini duyamaz, oyun yazarının niyeti üzerine müzakere edemez ya da kendinden emin fakat yanlış bir çeviri karşısında seyirciye hesap veremez. Bunlar üretimden sonra yamalanacak küçük eksikler değildir. Tiyatro çevirisinin neden insan öncülüğünde kalması gerektiğini belirleyen sınırlar tam da bunlardır.

Akıcılık, dramaturjik karar demek değildir

Sahnede “İyiyim” gibi basit bir replik güven vermek, geçiştirmek, tehdit etmek ya da kederi gizlemek anlamına gelebilir. Anlam; sahneden, kişiler arasındaki ilişkiden, daha önce yaşananlardan ve oyuncunun ardından gelen sessizliği nasıl kullandığından doğar.

Yapay zekâ sistemi inandırıcı bir karşılık üretebilir. Ancak repliği oyunun amaçladığından daha açık hâle getirebilir, bir belirsizliği çözebilir, bir lehçeyi standart dile yaklaştırabilir ya da başka bir karaktere ait tonda konuşturabilir.

Sorun, yapay zekânın yalnızca kelimeleri çevirmesi değildir; geniş metinler içindeki örüntüleri modelleyebilir. Sorun, birden fazla makul çevirinin mümkün olması ve olasılığın tek başına bunlardan birini bu yapım için yetkilendirememesidir.

İnsan denetimi, akıcılığın örtebildiği soruları sorar:

• Replik, karakterin toplumsal konumunu ve ilişkilerini koruyor mu?
• Belirsizlik bilinçli mi bırakılmış?
• Tekrarlanan bir kelime önceki sahneyle bağ kuruyor mu?
• Bir lehçe ya da belirli bir topluluğa özgü ifade standart söyleyişe indirgenmiş mi?
• Bir espri çevriliyor mu, uyarlanıyor mu, açıklanıyor mu, yoksa kültürel özgünlüğüyle mi bırakılıyor?
• Bu kararı kimin vereceği konusunda oyun yazarı, çevirmen ya da yönetmen anlaşmış mı?

Cilalı bir cümle yine de yanlış dramaturjik karar olabilir.

Örnek: Anlam doğru, ağırlık farklı

Lamps Theatre'ın sahnelediği, KK Lam imzalı Hong Kong çocuk oyunu The Wishing Stone'da bir anne şöyle der:

「一個人做錯既野，無一種魔法可以幫倒你。」

Olası çevirilerden biri şöyledir:

“Yaptığın hataları düzeltebilecek bir sihir yok.”

Bir diğeri ise:

“Hiçbir sihir yaptığını geri alamaz.”

İki çeviri de yalnızca kaynak cümleye bakılarak değerlendirilemez. İlki açıklayıcı ve doğrudandır; ikincisi daha kısa ve daha kesin. Seçim, annenin sesine, çocuk seyirciye, oyunun ahlaki izleğine, oyuncunun nefesine ve bu düşüncenin ileride nasıl yeniden karşımıza çıktığına bağlıdır.

Bir yapay zekâ modeli iki seçeneği de sunabilir. Hangisinin bu yapıma ait olduğuna —ya da üçüncü bir çeviriye ihtiyaç duyulup duyulmadığına— tiyatro uygulayıcısı karar vermelidir.

Son söz, yalnızca kaynak cümleye değil, sahnedeki performansa karşı da sorumlu olmalıdır.

Üstyazının fiziksel sınırları vardır

Bir oyun çevirisi istenen hızda okunabilir. Üstyazı ise seyirci oyuncuları, ışığı, dekoru ve eylemi izlerken okunur.

Bu durum fiziksel kısıtlar yaratır:

• metin, hedef seyircinin okuyabileceği kadar uzun süre ekranda kalmalıdır;
• satır sonları anlamı bölmek yerine desteklemelidir;
• yoğun bir ifade dikkati sahneden çekebilir;
• erken verilen bir üstyazı, espriyi ya da kararı oyuncudan önce açığa çıkarabilir;
• geç verilen bir üstyazı, seyirciyi bitmiş bir sahnenin peşinden koşturabilir;
• projeksiyon ve mobil ekranlar farklı satır uzunlukları, görüş açıları ve okuma koşulları doğurur.

Her yapımı erişilebilir kılacak evrensel bir okuma hızı yoktur. Ekipler saniye başına kelime ya da karakter hesabı yapabilir; ancak uygun hız dile, seyirciye, metnin karmaşıklığına, ekranın konumuna ve hizmetin amacına göre değişir. Çocuklar, ikinci dilinde okuyanlar ve erişilebilirlik altyazılarını kullananlar için farklı editoryal tercihler gerekebilir.

Yapay zekâ bir taslağı kısaltmaya ya da bölmeye yardımcı olabilir. Bu önerilerin yine de seyircinin bulunduğu yerden denenmesi ve provada yeniden düzenlenmesi gerekir.

Bağlam verilebilir; sorumluluk devredilemez

Tüm yapay zekâ çevirilerinin tek tek cümlelerle çalıştığını söylemek artık doğru değil. Güncel bir iş akışı modele komşu replikleri, karakter adlarını, sözlükleri, üslup talimatlarını ve metnin geniş bölümlerini sağlayabilir.

Daha fazla bağlam taslağı iyileştirebilir, fakat tutarlılığı ya da doğruluğu garanti etmez. Model:

• kaynak metnin belirsiz bıraktığı yerde kendinden emin bir yorum uydurabilir;
• sözlüğü bir sahnede doğru uygulayıp diğerinde ondan sapabilir;
• karakterin konuşmasındaki anlamlı bir değişimi düzelterek görünmez kılabilir;
• isimleri, zamirleri, kelime oyunlarını ya da kültüre özgü göndermeleri yanlış ele alabilir;
• eğitim verilerinde ya da istemde bulunan önyargıları yeniden üretebilir;
• editoryal sonucunu görünür kılmadan içeriği atabilir, birleştirebilir ya da gereğinden fazla açıklayabilir.

Çıktıyı denetleyen kişinin kaynağa ve yapım bağlamına erişmesi, ayrıca taslağı reddetme yetkisine sahip olması gerekir. Sürecin bir yerinde bir insanın bulunmuş olması; o kişiye ücretli çalışma zamanı verilmemişse, gerekli dil bilgisine sahip değilse ya da sahneye ulaşacak metni değiştiremiyorsa yeterli değildir.

İnsan öncülüğü, düzeltmenlikten fazlasıdır

Sorumlu bir yapay zekâ destekli iş akışı, gerçek sahipliği belirler.

Üretimden önce

• Topluluğun metni çevirme ve işleme hakkına sahip olduğunu doğrulayın.
• Hangi malzemenin onaylı çeviri iş akışına aktarılabileceğini belirleyin.
• Hedef seyirciyi, hedef dili, dil düzeyini, adları ve tutarlı kalması gereken terimleri tanımlayın.
• Editoryal yetkinin kimde olduğunu kararlaştırın: oyun yazarı, çevirmen, dramaturg, yönetmen, erişilebilirlik danışmanı ya da adı konmuş başka bir görevli.

İnceleme sırasında

• Her repliği kaynakla karşılaştırın; akıcılığı tek başına değerlendirmeyin.
• Karakterin sesini, eksiltme ve eklemeleri, belirsizliği, kültürel göndermeleri ve terminolojiyi denetleyin.
• Seçilen ekran ve okuma koşullarına göre metni düzenleyin.
• Çevrilmiş üstyazıyı, konuşmacı adlarına ve anlam taşıyan ses bilgilerine de ihtiyaç duyabilecek aynı dilde erişilebilirlik altyazılarından ayırın.
• Makul görünen bir taslağın sessizce son metne dönüşmesine izin vermek yerine çözülemeyen seçimleri kayda alın.

Provada

• Metnin girişlerini gerçek performans zamanlamasıyla eşleştirin.
• Temsili seyirci konumlarından ve cihazlardan izleyin.
• Oyunculuk, tempo, tasarım ya da seyirci ihtiyaçları değiştiğinde yeniden düzenleyin.
• Operatöre istikrarlı, onaylı bir sürüm ve son dakika düzeltmeleri için açık bir yöntem sunun.

İnsan öncülüğü otomasyonu reddetmek değildir. Otomasyonun yalnızca akıcı bir metin ürettiği için karar yetkisi kazanmaması demektir.

Rıza, emek ve emeğin görünürlüğü de kalitenin parçasıdır

Yapay zekâ çevirisi konuşmaları çoğu zaman çıktı kalitesine odaklanır. Oysa tiyatronun şu soruları da sorması gerekir: Emeği kim verdi, kime danışıldı ve sorumluluğu taşıyan kişiye ödeme yapılıyor mu?

Bir çevirmenden makine taslağını yalnızca “temizlemesi” istendiğinde, iş hâlâ tam çeviri muhakemesi gerektirebilir; buna karşın basit bir düzeltme gibi bütçelendirilmiş olabilir. Belirli bir topluluğun lehçesi söz konusuysa, genel ve akıcı bir metin tam da kültürel bilginin en önemli olduğu yerde daha az güvenilir olabilir. Bir erişilebilirlik hizmeti vaat ediliyorsa, ona ihtiyaç duyanlar bu hizmetle ilk kez açılış gecesi karşılaşmamalıdır.

Güvenilir bir iş akışı inceleme, prova ve düzeltme için zaman ayırır. Metni biçimlendiren kararların sahiplerini görünür kılar. Yapay zekâ kullanılıyor diye nitelikli dil emeğini görünmezleştirmez.

SurtitleLive bu sürecin neresinde?

SurtitleLive, editör aşamasında yürütülen yapay zekâ destekli çeviri iş akışını destekler. Ekipler taslak oluşturabilir, kayıtlı karakter adı terimleri ve çevre bağlamla çalışabilir, replikleri düzenleyebilir ve metni canlı kumandaya hazırlayabilir. Bu, performans sırasında canlı konuşma çevirisi değildir; platform da yapay zekâ çıktısının şiirsel sesi, kafiyeyi, dönem üslubunu ya da dramaturjik niyeti koruyacağını garanti etmez.

Sunulabilecek gerçekçi fayda daha sınırlıdır: düzenlenebilir metni, inceleme kararlarını ve canlı işletimi insanların elinde tutarken tekrarlanan hazırlık işlerini azaltmak.

Bu sınır önemlidir. Çeviri modeli, yapım sürecindeki bir taslak aracıdır. Eserin kayıtlı çevirmeni, dramaturgu, erişilebilirlik danışmanı ya da kumanda başındaki kişi değildir.

Son yetki bir yapım kararıdır

Yapay zekâ, ilk taslağın ortaya çıkma hızını değiştirdi. Fakat bir repliğin burada, bu oyuncu için, bu sahnede ve bu seyirci karşısında ne anlama geldiğine karar verme ihtiyacını ortadan kaldırmadı.

En sorumlu gelecek ne “yapay zekâ çevirmenin yerini alır” ne de “tiyatro bu aracı reddeder” düşüncesidir. Bunun yerine şu iş akışıdır:

• teknoloji hız, seçenek ve yapı sunar;
• nitelikli insanlar yetkiyi, zamanı ve emeğin görünürlüğünü korur;
• seyirciye sunulan hizmet gerçek performans koşullarında sınanır;
• hiçbir replik yalnızca akıcı duyulduğu için sahneye çıkmaz.

Yapay zekâ sözleri taslak hâline getirebilir. Bu sözlerin sahnede ne yaptığına karşı yapım sorumludur.